Bouwgeschiedenis in zeven etappes

Aan de Dom van Keulen werd in 1248 begonnen en in 1880 was hij voltooid – daartussen lag de bouw meer dan 300 jaar stil. In plaats van een lijst met jaartallen vertelt deze pagina de bouwtijd in zeven etappes, elk met één vraag.¹,²

1 · Waarom eigenlijk nieuw bouwen? (1164–1248)

Met de relieken van de Driekoningen (de Wijzen uit het Oosten), die aartsbisschop Rainald von Dassel in 1164 uit Milaan naar Keulen liet overbrengen, werd de Dom een van de belangrijkste bedevaartsoorden van Europa. Het nieuwe gebouw moest volgens het domkapittel (Domkapitel), dat de Dom beheert, alle eerdere kathedralen overtreffen en ging in zijn architectuur tot dicht bij de grenzen van wat toen technisch mogelijk was. In de middeleeuwen was het bedoeld als omhulling van het Driekoningenschrijn (Dreikönigenschrein).²,³

2 · Eerste steen en koor (1248–1322)

Op 15 augustus 1248 legde aartsbisschop Konrad von Hochstaden de eerste steen; in 1322 werd het koor als eerste deel van het gebouw gewijd. Bij voorbereidende sloopwerkzaamheden in datzelfde jaar 1248 brak een brand uit die de Oude Dom (Alter Dom) beschadigde.¹,⁴

3 · Een plan op perkament (rond 1280)

De westgevel, die pas in de 19e eeuw werd gebouwd, is al vastgelegd op een middeleeuws plan: „Riss F” (tekening F), een middeleeuwse geveltekening van 4,05 meter hoog, uit 20 stukken perkament. Het oude archief van de Dombauhütte, de vaste bouwhut (werkplaats) van de Dom, geldt sinds 1794 als verdwenen; delen van de tekening doken in 1814 op de zolder van een herberg in Darmstadt en in 1816 bij een antiquaar in Parijs weer op.⁵,⁴

Bij de bouw van de torens hield men zich in de 19e eeuw volgens het domkapittel zeer nauwkeurig aan de middeleeuwse plannen.²

4 · Stilstand met kraan (rond 1520–1842)

Rond 1520 werd het werk stilgelegd – voor meer dan 300 jaar. De Zuidtoren was pas zo’n 56 tot 58 meter hoog; op zijn stomp stond een houten bouwkraan. De folder van het domkapittel noemt 58 m, de geschiedenispagina 56,14 m. De kraan was eeuwenlang het herkenningsteken van de stad en gold als aansporing om de bouw te voltooien; hij werd pas in 1868 afgebroken.²,¹

In de Franse tijd werd de Dom in 1796 voor de eredienst gesloten en gebruikt als opslagplaats en krijgsgevangenenkamp; in 1803 werd hij parochiekerk en in 1821, met het herstel van het aartsbisdom, weer bisschopskerk.¹

5 · Voltooiing in 38 jaar (1842–1880)

In 1842 legde de Pruisische koning Frederik Willem IV (Friedrich Wilhelm IV) de eerste steen voor de voltooiing; in hetzelfde jaar werd de Zentral-Dombau-Verein (centrale vereniging voor de bouw van de Dom) opgericht, die zo’n 60 procent van de bouwkosten bijeenbracht. Onder de dombouwmeesters Ernst Friedrich Zwirner en Richard Voigtel was de Dom in 38 jaar klaar; soms werkten er meer dan 500 ambachtslieden tegelijk aan. Men bouwde naar middeleeuwse plannen, maar met de modernste techniek van die tijd – lierwagens op rails, een stoommachine en een ijzeren dakstoel uit 1860.⁴,¹

In 1880 was de Dom voltooid en daarmee het hoogste bouwwerk ter wereld. Er werd feestgevierd op 15 oktober 1880 – midden in de Kulturkampf, het conflict tussen de Pruisische staat en de katholieke Kerk; de aartsbisschop van Keulen was bij het feest afwezig.²,⁶

6 · Klaar? Niet helemaal (1880–1945)

Al in 1906 bleek dat een dom nooit af is: na de hoogmis op 20 mei viel de vleugel van een engelenbeeld boven het hoofdportaal naar beneden – een paraplu remde de val, niemand raakte gewond. Daarna begon een lange restauratieperiode; tot eind jaren 1930 werden bijna alle luchtbogen en steunberen van het koor vernieuwd. In 1923 werd de Petrusklok (Petersglocke, bijgenaamd „Decker Pitter”) gegoten, 24.000 kilogram zwaar.⁴,⁷

In de Tweede Wereldoorlog werd de Dom getroffen door 14 brisantbommen en meer dan 70 brandbommen; de meeste gewelven van schip en transept stortten in. Van veraf leek hij ongeschonden – van dichtbij niet.¹,⁴

Waarom werd de Dom niet kapotgebombardeerd? Hij werd zwaar getroffen, maar stortte niet in: volgens het domkapittel stortten de meeste gewelven van de middenschepen in, gingen het orgel en veel ramen uit de 19e eeuw verloren, en was een bominslag op een torenpijler zo gevaarlijk dat die nog tijdens de oorlog voorlopig met bakstenen werd gerepareerd. Dat er geen grote verliezen aan middeleeuwse kunst waren, kwam door de voorbereiding: de middeleeuwse ramen en veel inventarisstukken waren op tijd verwijderd en opgeslagen in een kunstbunker onder de Noordtoren of ver buiten Keulen, en vaste kunstwerken waren met zandzakken en bekisting beschermd.¹

Wijdverbreid is de verklaring dat de geallieerde bommenwerperpiloten de Dom als oriëntatiepunt nodig hadden en hem daarom spaarden – of hem als godshuis opzettelijk ontzagen. Bewezen is dat niet, deskundigen spreken het tegen: Martin Rüther, destijds wetenschappelijk medewerker van het NS-Dokumentationszentrum (documentatiecentrum over het nationaalsocialisme) in Keulen, zei in 2017 dat men de Dom niet bewust had laten staan en ook niet als doelmarkering had gebruikt; dat was vanaf 3.000 meter hoogte helemaal niet vast te stellen.⁸ De historicus Niklas Möring („Der Kölner Dom im Zweiten Weltkrieg”) noemt de opdracht om de kathedraal bewust te sparen volgens een bericht van het persbureau KNA een gerucht dat onder de bevolking de ronde deed. Het is niet uit te sluiten dat afzonderlijke piloten daar hun best voor deden – maar de treffers waren te onnauwkeurig om de Dom ’s nachts of bij bewolking niet te raken.⁹

Wat volgens deze verslagen werkelijk hielp: de bouwwijze en constructie van de Dom – de gotische luchtbogen en steunberen hielden ondanks soms zware schade stand –, de brandwachten, die bij de „1.000-bommenwerpersaanval” in mei 1942 42 branden blusten, zeven daarvan op het dak, en volgens Rüther gewoon toeval.⁸,⁹ Dat de Dom eigenlijk zo vaak werd geraakt, kwam vooral door de nabijheid van het strategisch belangrijke centraal station van Keulen (Köln Hauptbahnhof): op 3 november 1943 miste een brisantbom het station en sloeg het gat in de hoekpijler van de Noordtoren dat met bakstenen werd gedicht.⁹

7 · Wederopbouw en blijvende bouwplaats (sinds 1945)

Koor en transept waren in 1948, bij de 700e verjaardag van de eerste steenlegging, weer toegankelijk, het schip in 1956. Tot ongeveer 1980 verving men zandsteen vaak door duurzame basaltlava en stond men zich vrijere vormen toe; sindsdien streeft de Dombauhütte naar een zo origineel mogelijk herstel met stenen die dicht bij het bestaande materiaal komen.⁴,²

De Dombauhütte werkt tot op de dag van vandaag voortdurend aan de Dom; de Zentral-Dombau-Verein draagt volgens gegevens uit 2017 zo’n 60 procent van haar jaarlijkse budget. Destijds had ze zo’n 100 mensen in dienst, van wie ongeveer 80 ambachtslieden en restauratoren – van steenhouwers tot glazeniers.⁴ → Werelderfgoed en bouwhut

Tijdlijn (korte versie)

Bronnen van de tijdlijn: zie de bronvermeldingen in de paragrafen hierboven en Werelderfgoed en Bezoek plannen.